BAYAT BOYU - Bayat Boyu nedir aciklamasi hakkinda bilgiler anlami

Oguz boylarindan biri. Bozoklarin Gün-Hanogullari koluna baglidir. "Devleti ve nimeti bol, devlet ve nimet sahibi" manasina gelen Bayat boyunun ongunu (sembolü) sahin, sölenlerdeki et paylari "sagkari yagrin" (sag kürek kemigi) kismidir. Kasgarli Mahmud Divanü Lügati't-Türk'te Oguz boylarinin dokuzuncusu olarak Bayat boyunu göstermistir.

Oguzlarin sag kolunda bulunan Bayat boyu ekseri Oguz hanlarinin çiktigi dört Bozok boyundan biridir. Diger Oguz boylari gibi Siriderya (Seyhun) Nehri kiyilarinda ve kuzeydeki bozkirlarda yasayan Bayat boyu islamiyetten önceki tarihinde Korkut Ata (Dede Korkut) ile temsil edilmistir. Bayat boyundan Kara Hoca'nin oglu Korkut Ata akilli, bilgili ve keramet sahibi bir insandi. "Ala atli kis tonlu" Kayi inal Yavku ile ondan sonra gelen hükümdarlar devrinde çikan birçok zor siyasi meseleler, KorkutAta'nin dirayeti sayesinde halledilmistir.

Diger Oguz boylari gibi islamiyeti kabul eden Bayat boyunun bir kismi 11. yüzyilda Selçuklu hükümdarlari idaresinde Horasan ve iran üzerinden Anadolu ve Suriye'ye geldiler. Anadolu'ya gelenlerin bir kismi uçlara yerlestiler. Bir kismi ise göçebeligi birakarak Bati ve Orta Anadolu'da köyler kurdular. Bu bölgelerde görülen ve bazisi günümüze kadar gelmis olan yer adlari Bayat boyunun Anadolu'ya yerlestigi devirlere aittir.

Orta Asya'da kalan Bayat boyuna mensup bir kisim oymaklar ise 13. yüzyilda Mogol istilasindan kaçarak Dogu Anadolu, Suriye ve Irak'a geldiler. 14. yüzyilda Kuzey Suriye'de, Bozok kolunun Avsar ve Beydilli boylariyla birlikte yasadilar. Yaz aylarinda yaylak olarak Anadolu içlerine göçtüler.

Kuzey Suriye'de bulunan, Avsar ve Begdilli boylariyla birlikte 40.000 çadirdan fazla olan Türkmenlerin Bozok kolunu meydana getiren Bayatlar bazi siyasi hadiselere katildilar. Büyük bir ihtimalle Dulkadirli Beyligini kurdular. Maras ve Elbistan bölgesinin yeniden iskanina katildilar. 15. yüzyilin baslarinda Kara Tatarlardan bosalan Yozgat ve komsu yörelerde Bozok oymaklari yurt tuttu. Bunlar arasinda kalabalik sayida Bayatlar da vardi. Bu Bayatlar kisin Kuzey Suriye'ye gittikleri için sam Bayati adini aldilar. sam Bayati'nin bir kisim Akçalu (Agçolu) ve Akçakoyunlu (Agçakoyunlu) boylarinin kollariyla birlikte Kaçar boyunu teskil ettiler. 15. yüzyilin sonlarina dogru Kuzey Azerbaycan'daki Gence yöresine giden Kaçarlarin bir kismi 17. yüzyilin baslarinda iran'in Esterabad yöresine göç ettirildi. 18. yüzyilin son çeyreginden baslayarak 1925 senesine kadar iran'i idare eden Kaçar Hanedani bu Kaçar koluna mensup olup sam Bayati'ndan çikmis olmasi mümkündür.

Bozok'ta (Yozgat ve civari) kalan sam Bayati kolu ise çiftçilik yaptigi arazide köyler kurarak tamamen yerlesik hayata geçtiler. Bayatlardan önemli bir kolu da 15. yüzyilin sonunda Akkoyunlu fethi üzerine iran'a göç etti. Bunlarin bir kismi Azerbaycan'da, önemli bir kismi da Hemedan'in güneydogusundaki Kezzaz ve Girihrud yöresinde yerlesti.

Akkoyunlu Devletinin yikilmasindan sonra iran'a hakim olan Safevilerin hizmetinde birçok Türkmen toplulugu gibi önemli miktarda Bayat da vardi. Cins atlar yetistiren ve 10.000 çadirdan ibaret olan bu Bayatlarin beyleri sah Abbas tarafindan Azerbaycandaki sancaklara tayin edildi. Böylece bu yörede yasayan Bayatlar dagildi.

Ayni yüzyilda Horasan'da Nisabur bölgesinde de Bayatlar yasiyordu. Ancak bu Bayatlarin Türk olmayip Mogol asilli olduklari anlasildi. Onlara Kara Bayat adi verildi. Asil Bayatlari bunlardan ayirt etmek için Akbayat veya Özbayat denildi.

19. yüzyilin baslarinda Akbayatlardan Azerbaycan'da 5000 kisi, Tahran çevresinde 3000 kisi, siraz taraflarinda 3000 kisi olmak üzere üç kol halinde yasadiklari tesbit edildi. Karabayatlar ise Nisabur dolaylarinda oturuyorlardi.

Suriye ve Dogu Anadolu'nun Osmanli Devleti topraklarina katilmasindan sonra bir kisim Bayatlar da diger Türkmenler gibi an'anevi göçebe hayatlarini sürdürdüler. Yerlesik hayata geçenler de köy hayati içinde uzunca bir müddet yaylaya çikma gelenegini birakmadilar. Fakat Osmanli toplum yapisi içinde kaynastilar. Boy adlariyla anilmaz oldular.

Kanuni Sultan Süleyman Han devrinde Kuzey Suriye'deki ana Bayat kolu yirmi obadan meydana gelmisti. Fakat bu obalarin nüfuslari fazla degildi. 16. yüzyilin ikinci yarisinda boyun basinda bulunan Bozca adli boy beyi ailesi, boy halkindan birçok kimseyi de yanina alarak iran'a gitti. Bunlar orada Bozcali adiyla anildilar ve varliklarini geçen yüzyilin sonlarina kadar korudular.

Anadolu'da kalan Bayatlar, Pehlivanli ve Reyhanli gibi güçlü obalar olarak hayatlarini sürdürdüler. 17. yüzyilda Bayat obalarindan çogu Pehlivanlarin geri kalanlari da Reyhanlilarin etrafinda toplandilar. Böylece 18. yüzyilda Pehlivanlilar 15.000 çadira sahip güçlü bir oymak halinde Bozok'ta oturdular. Reyhanlilar ise 3000 çadira yükselerek yaz mevsimini Sivas'in güneyindeki Yeni il'de, kisi da Amik Ovasinda geçirdiler. 19. yüzyilda Pehlivanlilarin çogu Yozgat-Ankara arasindaki yörede yerlestiler. Reyhanlilar ise 1865 senesinde AmikOvasinda yerlestirildiler. Böylece Reyhanli kasabasi meydana geldi. Bayat boyunun Kuzu Güdenli oymagi Kayseri'nin Bucakkisla yöresinde topraga baglandi.

Irak'in Kerkük bölgesinde yerlesmis olan Bayatlarin geçen yüzyilin baslarinda 2000 çadir kadar oldugu tesbit edildi. Bu bayatlarin, iran Bayatlarindan olmasi muhtemeldir.

Anadolu'nun Türk yurdu haline getirilmesinde ve islamiyetin yayilmasinda büyük hizmetleri olan Bayat boyundan büyük sahsiyetler yetisti. Oguz elinin büyük manevi sahsiyeti Dede Korkut (Korkut Ata), sair Fuzuli, Cem Sultan adina Osmanli Hanedaninin eski atalarina dair Cam-i Cem-Ayin adli eseri yazan Mahmud oglu Hasan, Bayat boyundan yetisen ünlü sahsiyetlerdir.