BAsKANLIK SiSTEMi - Basbakanlik Sistemi nedir aciklamasi anlami
Yürütme yetkisinin Cumhurbaskanina (Devletbaskanina) ait olduGu ve Cumhurbaskaninin sadece kendisine karsi sorumlu olan bakanlari tayin ederek onlarin yardimiyla bu yetkiyi kullandiGi siyasi sistem.
Bu sistemde Cumhurbaskani (devlet baskani), ya tek dereceli bir seçimle, yani doGrudan doGruya halk tarafindan seçilir veya iki dereceli bir seçimle, yani halk oyuyla seçilen belli sayidaki delegelerin oy çokluGuyla is basina getirilir. Bugün ABD’de uygulanan sistem ikinci sekildir.
Tarihte çesitli devletler zaman zaman bazi yönleriyle baskanlik sistemini hatirlatan siyasi sistemlere sahip olmuslardir. Eski Roma ve Yunan’da çesitli misalleri görülen bu sekiller uzun ve çok defa kanli mücadelelerden sonra bir noktaya kadar getirilmisse de çok kisa bir sürede dejenere olarak diktatörlüklere dönüsmüstür.
islam tarihinin baslangiç yillarinda, Dört büyük halife devrinde, islam devleti baskanlik sistemiyle idare edilmistir. Peygamber efendimizin vefatindan sonra sirasiyla Ebu Bekr-i Siddik (iki sene dört ay), Ömer bin Hatab (l0 sene), Osman bin Affan (l2 sene), Ali bin Ebi Talib (6 sene) Müslümanlarin oylariyla seçilerek 30 sene devleti idare etmislerdir. Kendilerine “Emir-ül-mü’minin” ve “Halife-i müslimin” isimleriyle hitab edilmistir. Emir-ül mü’mininler, idare, icraat, adalet ve baskomutanlik selahiyetlerine sahiptiler. Dine, devlete ve millete ait islerde son söz kendilerindeydi. ihtiyaç hissettikleri zaman da, sik sik Peygamber efendimizin eshabindan önde gelenler veya uygun gördükleri ehil kimselerle çesitli konulari istisare ederler (danisirlar) ve sonra kararlarini verirlerdi. Kur’an-i kerim ve hadis-i seriflerde büyük ehemmiyetle emir ve tavsiye edilen istisare etmeye (danisma) titizlikle uyarlardi. istisare için simdiki parlamento veya diGer meclisler gibi devamli heyetler olmayip, mevzuun mahiyetine ve diGer sebeplere göre istisare edilen kimseler deGisirdi. Ayrica çesitli vilayetlere kendilerinin vekili olarak valiler tayin ederler, bunlarin çalismalarini çok siki bir sekilde denetlerler, lüzum gördükleri zaman da azledebilirlerdi.
islam tarihinde “Hulefa-i Rasidin Devri” ismiyle de anilan Dört Büyük Halife devrinden sonra gelen halifeler, kendilerine bazi yardimcilar seçerek onlara vekalet vermislerdir. Asirlar geçtikçe çesitli Müslüman milletlerin kurduGu islam devletlerinde bu sistem içinde gerekli görülen bir takim idari, hukuki, askeri düzenlemeler yapilmis, bazi ünvanlar verilen kimseler ve heyetler devlet idaresinin asli unsurlarindan olmustur.
Günümüzde baskanlik sistemi uygulanan ülkelerde Cumhurbaskani, sahib olduGu büyük yetkileri tamamen halk oyundan alirlar. Bazilari bu yetkilerin hepsini tek basina kullanirken, bazilari da (ABD sisteminde olduGu gibi) bakanlar kurulu ile birlikte paylasmaktadir. ABD’de Cumhurbaskani hükumet baskanliGini bizzat yürütürken, Fransa’da ayni partiden seçilmis Basbakana birakabilmektedir. Bakanlar Amerika’da direk baskana karsi sorumluyken, Fransa’da Basbakanin teklifi üzerine Cumhurbaskaninca tayin edilmektedir. Baskan yardimciliGi ise ABD’de uygulanirken, Fransa’da yoktur. Bu sistemde baskanin bir krali hatirlatan olaGanüstü yetkileri bulunmaktadir.
Günümüzde uygulanan baskanlik sisteminin üstün taraflarinin yanisira mahzurlari da vardir. Sistem bir yandan güçlü ve istikrarli rejimler meydana getirirken, diGer taraftan siyasi mücadeleyi milleti temsil eden en üst seviyeye tasimakta veya baskanin kisiliGine baGli olarak diktatörlüklere dönüsebilmektedir. Bu durum, Güney Amerika ülkelerinde görülmektedir.
