Sovyetler Birligi'nin dagilmasi üzerine Kafkas Daglarinin Hazar Denizine bakan güneydogu eteklerinde kurulan bir Türk ülkesi. Batisinda Ermenistan, kuzeybatisinda Gürcistan, güneyinde iran, dogusunda Hazar Denizi yer alir

Tarihi

Azerbaycan, tarih sahnesinde M.Ö. 6. asirdan itibaren görülmeye baslar. Jeopolitik durumu itibariyle, devamli istilalara ugramis ve çesitli devletlerin hakimiyeti altinda kalmistir. Bu bölgede kurulan ilk devlet, Ahameni Komutani Sahrap Atropates'in temellerini attigi kralliktir. Atropates Kralliginin ismi zamanla degisikliklere ugramis, Sasanilerce Azurbeycan, Süryanilerce Azerbaigan olarak isimlendirilmistir. Türkler ve iranlilar ise bölgeye Azerbaycan ismi vermislerdir.

Atropetes Kralligindan sonra bölgeye sirasiyla Selevkoslular, Ermeniler, Romalilar ve Sasaniler hakim olmuslardir. Türklerin buraya esasli yerlesmeleri M.S. 4. ve 5. asirlarda olmustur. Daha sonra Sasani Hükümdari Nusirevan bölgeye iranlilari yerlestirme politikasini takip etmistir. Yedinci asirdan itibaren büyümeye baslayan islam devleti Azerbaycan'i fethe basladi. Bu fetih hareketi, 643'te bölge tamamen Müslümanlarin hakimiyeti altina geçmesiyle tamamlandi. Daha sonra Abbasiler burayi Türk emirler vasitasiyla idare ettiler. Abbasi Devletinin yikilmasiyla, bu topraklarda birtakim yerli hanedanlar beylik kurdular. Yedinci asirdan itibaren Selçuklu Akincilari Azerbaycan'a girdiler. Fakat burada kesin bir hakimiyet tesis edemediler. 1015-1016'dan sonra buraya Oguz boylari yerlesmeye basladi. 1043 senesinde Tugrul Bey, amcasi ve amcaoglunu buraya fethe gönderdiyse de, Bizanslilarla uzun süren çarpismalardan bir netice alinamadi. Azerbaycan'in kesin Selçuklu hakimiyeti altina girmesi Sultan Alparslan devrinde olmustur.

Azerbaycan, 12. ve 13. asirlar arasinda Atabegler ve Harezmsahlarin hakimiyeti altina girdi. Daha sonra Mogollar, bölgeye 1320'de girmeye basladi. Cengiz'in burada hakimiyeti kisa sürdü, Cengiz'in ölümünden sonra Azerbaycan Cuci milletinin istilasina ugradi. Onlardan sonra iranlilarin hakimiyetine giren Azerbaycan, bir süre sonra da Altinordu Devletinin hakimiyetine girdi. On altinci asrin ilk yarisina kadar bu istilalar devam etti. Azerbaycan'a ilk Osmanli seferi ise 16. asirdan itibaren basladi. Yavuz Sultan Selim Han Safevilerle olan savaslari esnasinda, 1514'te Tebriz'i aldiysa da, sehir tekrar Safevilerin eline geçti. 1534'te Kanuni Sultan Süleyman Han Tebriz'i aldi ve ertesi sene bütün Azerbaycan'i fethetti. 1555'te çikan karisiklik sonucu Azerbaycan tekrar Safevilere baglandi. Sultan Üçüncü Murad Han devrinde tekrar Osmanlilarin eline geçti.

1539'dan sonra Azerbaycan'da muhtelif hanliklar kuruldu. Bunlarda kargasalik; 19. asra kadar devam etti. Bu asirda bazi kalkinma hareketleri basladiysa da, sonuçlari ancak 20. asrin baslarinda görüldü.

Nihayet, 28 Nisan 1920'de kizilordunun istilasi ile Sovyet rejimi ilan edildi. Azerbaycan bugünkü statüye gelene kadar, Gürcüler-Ermeniler ile birlikte Kafkasya federasyonu seklinde idare edildi.

5 Aralik 1936'da topraklarinin bir kismi Ermenilere bir kismi da Gürcülere verildi. Böylece Kafkasya'da kalan Azerbaycan topraklari üzerinde Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan olmak üzere Rusya'ya bagli üç cumhuriyet kuruldu.

Komünistlerin istilasi sirasinda, milletin arasina bozuk fikirler yerlesmeye basladi. Bu arada islamiyeti bozucu, reformist fikirler de gelisti. Millet, bu reformistler ile komünistler arasinda sasirdi ve komünizme karsi yapilan baskaldirmalar basladi. Ancak bunlar her defasinda çok kanli olarak kizilordu tarafindan bastirildi. Komünistlere karsi 56 siddetli isyan olmustur. 1989'da Rusya'da baslayan Glasnost ve Prestroika politikasi ile Kuzey Azerbaycan'da maddi ve manevi degerlere dönüs basladi. Ermenilere verilen bölgeleri geri almak için ayaklanmalar oldu. 1990'da bagimsizligini ilan eden Azerbaycan Cumhuriyetine giren Kizilordu, ülkeyi bastan basa kana buladi. Sovyetler Birligi, bir süre bagimsizligini ilan etmeye çalisan cumhuriyetlerine karsi baskisini sürdürdü ise de, Agustos 1991'de Azerbaycan, Letonya, Estonya ve Litvanya bagimsizliklarini ilan ettiler. Bunlari diger Türk devletleri takip etti. Azerbaycan ile Ermenistan arasinda Karabag yüzünden çikan savas devam etmektedir. 1992 ortalarinda yapilan seçimleri kazanan Halk Cephesi lideri Ebulfeyz Elçibey devlet baskani oldu.

Fiziki Yapi

Azerbaycan'in topraklarinin % 40'inda fazla bölümü verimli ovalardan meydana gelir. Bu alanlarin yaridan fazlasi 400-1500 m yüksekliktedir. Topraklarinin kuzeyi yer yer 3000 metreyi asan Kafkas Daglari ile kaplidir. Bu daglar ayni zamanda ülkenin kuzey sinirini meydana getirir. Azerbaycan topraklarinin en yüksek noktasi Banardüz Tepesidir (4480 m). Güneybati kesiminde ise Küçük Kafkaslar yer alir.

Hazar denizine ulasan Kizilören, Urmiye Gölüne uulasan Aciçay ve Cigatu gibi akarsular, daglik kütleleri derin vadilerle yararak bölgeye çarpici bir görünüs kazandirmistir. Güneybatida 1566 m yükseklikte yer alan Urmiye Gölü, Küçük Kafkas Daglari arasinda kalir. Dünyanin en büyük gölü olan Hazar Denizinin bir bölümü Azerbaycan sinirlari içinde kalir.

iklim

Azerbaycan'in, kuzeyindeki Kafkas Daglarinin rüzgarlarini kesmesi sebebiyle ilik bir iklimi vardir. Ilik iklim güneybatida Lankeran bölgesine kadar devam eder. Güneyde ise sert yayla iklimi görülür. Yagmurlar genellikle ilkbaharda yagar.

Tabii Kaynaklar

Azerbaycan topraklarinda yer alan daglarin hepsinin yamaçlari kayin, mese ve çam ormanlari ile kaplidir. Güneyi ise bozkir görünümündedir.

Ormanlik bölgelerde Kafkas geyigi, karaca, Avrupa vizonu, kirkeçisi, yabandomuzu, keklik, orman tavugu, vasak, ayi, pars gibi hayvanlara çok bol rastlanir. Ayrica Flamingo, kugu, pelikan, sahin, balikçil gibi çok çesitli kus türleri kislarinin iliman olmasi sebebiyle Hazar Denizi kiyilarinda konaklarlar.

Nüfus ve Sosyal Hayat

Azerbaycan'da yasayan 7.145.000 nüfusun % 78.1'ini Azeriler, % 7.9'unu Ermeniler % 7.9'unu Ruslar, % 6.1'ini ise diger karisik irklar meydana getirmektedir. Baskent Bakü'nün disinda önemli sehirleri Gence, Lenkeran, Sumgayt ve Mingeçaur'dur. Azerbaycan'da yasayan Müslümanlarin % 70'i siidir. Rusya'nin esaretinden kurtulan Azerbaycan'da kapatilan camiler 1990 senesinden sonra hizla ibadete açik hale getirildi. Bakü'de dört yillik bir islam Akademisi kuruldu.

Azerbaycan'in egitim düzeyi çok yüksektir. Önde gelen kültür ve egitim merkezi olan Bakü'de bir üniversite ile sekiz yüksek ögretim kurumu vardir.

Ekonomi

Topraklarinin % 7'si tarima elverisli olan Azerbaycan'in ekonomisi petrole dayalidir. Dünyanin belli basli petrol üreticisi ülkeler arasinda yer alir. Petrol kuyularinin büyük kismi Apseron Yarimadasinda toplanmistir. Çikarilan petrol borularla islenmek üzere Bakü yakinlarindaki Çernagorod'a nakledilir. Ayrica Bakü 890 kilometrelik bir boru hatti ile Batum'a baglanir. Petrolden sonra en önemli gelir kaynagi dogal gazdir.

Büyük bir çesitlilik gösteren Azerbaycan sanayisinin temelini enerji, imalat ve kimya sanayi meydana getirir. Gübre, tarim ilaçlari, yakit, sanayi yaglari, sun'i kauçuk ve plastik sanayii gelismistir.

Disariya ihraç ettigi en önemli ürünlerden biri de petrol arama ve çikartma makinalaridir. Termik santrallerden elde ettigi elektrigin bir kismini satar.

Önemli sanayi merkezleri Hazar Denizi kiyisindaki Apseron'da toplanmistir. Sungait kimya ve demir-çelik sanayiinin merkezidir. sirvan'da ise tarima dayali sanayi gelismis olup, çok sayida çirçir fabrikalariyla pamukçulugun merkezi durumundadir.

Dünyaca meshur ve Rus havyari olarak ün kazanmis olan mersin baligi havyari sadece Azerbaycan'da üretilir. Elde edilen ürünün büyük kismi ihraç edilir.

DEVLETiN ADI	Azerbaycan Cumhuriyeti
BAssEHRi	Bakü
NÜFUSU	7.145.000
YÜZÖLÇÜMÜ	86.600 km2
RESMi DiLi	Türkçe
DiNi	islamiyet
PARA BiRiMi	Manat