Deyimler

Kelime topluluklarinin meydana getirdigi anlama deyim denir. Deyimlerin ana unsuru,bir durum ifadesi tasimalaridir.Bu sebeple kullanislarinda dikkatli olmak gerekir.Deyimlerin,atasözleri ve fikra-hikayeler olmak üzere iki büyük kaynagi vardir.
 
Deyimler,dört gramer yapisindan olusmaktadir:

1. Tek bir kelimeden ibaret olup,semantik manasina göre dikkate alinarak.
2. Bilesil fiillerin kendisinden önce gelen kelimeye karsi elde ettigi hakimiyetle.
3. ismin fiile hakim olusuyla.
4. Her iki ögenin esit oranda kaliplasmasiyla meydana gelir.

Deyimlerin ana karakterini anlamak için cümle içindeki kullanilislarina dikkat etmek gerekir.Yukarida siralanan nitelikler göz önüne alinarak,deyimlerin gruplandirilmasi söyle yapilabilir:

1. ALAY VE EgLENME MAKSADIYLA YAPILAN DEYiMLER:
a-Tasviri olup fiil karakteri tasimadan kullanilanlar:
ör:Ayran budalasi
b-Bir hüküm ifade edip atasözü degerine ulasanlar:
ör:Ati alan Üsküdar'i geçti
c-Hikaye karakteri gösterenler:
ör:Hoppala
d-Fiilin hakim oldugu deyimler:
ör:Akildan yana zügürt olmak

2. HiKAYE DEYiMLERi:

a-Tasviri mahiyette olanlar:
ör:Adet yerini bulsun
b-Dua mahiyetinde olanlar:
ör:Bereket versin
c-Hitap olarak kullanilanlar
ör:Ayol
d-Üzüntüyü,eseflenmeyi ifade edenler:
ör:Ah…aksi seytan
e-Konusmayi devam ettirmek amaciyla kullanilanlar:
ör:Ha,ne diyordum
f-Teselli mahiyetinde kullanilanlar:
ör:Adam sen de

3. TASViRi NiTELiKTE DEYiMLER:

a-Tasviri olanlar:
ör:Kuyu anasi
b-Fiilin hakim oldugu deyimler:
ör:Alçak gönüllü olmak

4. MÜBALAgA DEYiMLERi:

a-Tasviri mahiyette olanlar:
ör:Agzi açik kalmak
b-Alay ve eglenme ihtiva edenler:
ör:Dananin kuyrugunu koparmak
c-Küçümseme,tahkir ve ihtar unsurlarini içine alanlar:
ör:Yüreginde dag açilmak

5. DUA DEYiMLERi:

a-Nezaket ve iltifat unsurlarinin hakim oldugu dua deyimleri:
ör:Allah bir arada kocatsin
b-Vecize mahiyetinde olan dua deyimleri:
ör:Nemrut'un atesini Hz.ibrahim'e gülzar eden Allah,sizin de yaktiginiz atesi bize selamet nuru etsin.
c-istihza yollu söylenen ve dalkavukluk çesnisi ile bulunan deyimler:
ör:Allah akil versin,çok yasa
d-Allah'a sükür anlaminda yapilan deyimler:
ör:Hamdolsun,bin sükür.
e-Büyü,tilsim bozmak veya yapmak için kullanilan deyimler:
ör:Üzerliksin hevasin,her dertlere devasin

6. iLTiFAT,DALKAVUKLUK,YALTAKLANMA ve SEVGi DEYiMLERi:

a-Saray çevresinde padisah ve diger devlet ricalini tasvir,takdir ve dalkavukluk için kullanilan deyimler:
ör:Devletli,efendizadem
b-Sevgiliye veya yaranilmak istenen kimseye karsi kullanilan hitap deyimleri:
ör:A canim,canimin içi,cigerimin kösesi,elmasim
c-Sevgiliyi veya yaltaklik edileni tasvir için kullanilanlar:
ör:Afeti can,gazali rana,hokka gibi agizli,kiraz gibi dudakli
d-Sevilen veya yaranilmak istenen sahsa söylenen,fiilin hakim oldugu deyimler:
ör:Keremin arpa tarlasi gibi yanmak
e-Asiri bir alçakgönüllülük veya kendini küçültmekle yapilan dalkavukluklar,yalvarmalar,dua mahiyetinde olanlar:
ör:Bagislayiniz,af buyurunuz,Allah ömürler versin

7. BEDDUALAR:

a-Uzuvlar üzerine yapilan beddualar:
ör:Agzi kurusun,burnu kirilsin,elleri yumurcaktan kopsun
b-Soyut anlam tasiyanlar:
ör:Adi batsin,Akli kurusun
c-Vasitala Beddualar:
ör:Ziftin pekini ye
d-Alay yollu beddualar:
ör:Deli diyenin tepesi delinsin,iki gözün bir delikten firlasin

8. iHTAR MAHiYETiNDE DEYiMLER:

a-Tek kelimeden ibaret olanlar:
ör:Savul,yikil v.b.
b-Soyut anlam tasiyanlar:
ör:Hanya'yi Konya'yi haddini bildiririm.
c-Uzuvlara dayanilarak yapilan ihtarlar:
ör:Agzini düzelt,dilini tut
d-Vasitali ihtarlar:
ör:Esek sudan gelinceye kadar dövmek

9. KÜFÜR VE HAKARET DEYiMLERi:

a-Tek kelime halinde olan,içinde tasviri,soyutluk ve hafif bir sekilde kiyaslama unsurlari bulunan küfür ve hakaret deyimleri:
ör:Alik,balkabagi,marsik,kinamsik
b-Tek kelime halinde olan fiili hakaret deyimleri:
ör:Zibarmak,kudurtmak
c-Birden fazla kelimeli fiili hakaret deyimleri:
ör.Boyundan büyük ise kalkismak
d-Tasvir unsuru hakim olanlar:
ör:Ayran budalasi,düz taban,çenesi düsük
e-Hayvanlardan yararlanilarak yapilan ve herif gibi kelimelerle beraber kullanilan agir küfür ve hakaret deyimleri:
ör:Aganin beygiri,kilkuyruk herif,köpoglu v.b.

10. SEDAYI TAKLiDEN MEYDANA GELEN DEYiMLER:

Bu deyimler,dogadaki tabii ses taklitleriyle yapildiklari gibi anlamsiz kelimelerin yan yana gelmesiyle de meydana gelebilirler. Bunlarda amaç,tasvir ettikleri semantik manadir.Söz konusu ses taklidi bir kelimeyle açiklanir.
ör:Bici bici yapmak.
Yukarida deyimlerinin ve atasözlerinin gramer ve fonetik açidan sahip olduklari özellikler siralanmistir.simdi bu iki türün birbirleriyle olan iliskilerini gözden geçirmeye çalisacagiz.

Deyimlerin Atasözlerinden farki söyle özetlenebilir:

1. Deyimler kavram ve durum bildirirler.
2. Deyimlerin mecazli anlami vardir.
3. Deyimlerin öyküsü,efsanesi ve kaynagi genellikle vardir.
4. Deyimleri anlatim kalibi olarak görebiliriz.
5. Deyimlerde kesin hüküm,ögüt,yol göstericilik yoktur.Bu yüzden genel kural olusturmazlar.

Not: Atasözleri için de yukarida belirtilen açiklamalarin tersi geçerlidir.

Deyimler ile atasözlerinin benzer taraflari sunlardir:

1. Her ikisinde de kelimelerde mecaz,istiare ve kinaye vardir.
2. Kelime dizilisleri degistirilemez.
3. Sözdeki kelimelerin es anlamlisini kelimenin yerine koymak olumlu bir sonuç vermez,sözü bozar.
4. Biçim yönünden birbirlerine benzerler.